عارفانه با شاعران

از دفتر اول  مثنوي

مهـــر و رقت وصـــــــف انساني بود

خشم و شـــهوت وصف حيواني بود

از دفتر اول  مثنوي

آب آتــــــــــــش را كشد زيرا كه او

خصـــــــــــم فرزندان آبست و عدو

بعد از آن اين نــــــار نار شهوتست

كانــــــــــــدرو اصل گناه و زلتست

نار بـــــــــــــــــيروني بآبي بفسرد

نار شـــــــــهوت تا به دوزخ مي‌برد

نار شهــــــــــــوت مي‌نيارامد بآب

زانك دارد طبــــــــع دوزخ در عراب

نار شهـــــوت را چه چاره نور دين

نوركم اطفــــــــــــــاء نار الكافرين

چه كشـــــــــد اين نار را نور خدا

نور ابراهــــــــــــيم را ساز اوستا

تا ز نار نفس چون نــــــــــمرود تو

وا رهد اين جسم همچون عود تو

شهــــــــوت ناري براندن كم نشد

او بمـــــاندن كم شود بي هيچ بد

تا كه هـــــــيزم مي‌نهي بر آتشي

كي بمـــــــيرد آتش از هيزم‌كشي

چونك هيــــــــــزم باز گيري نار مرد

زانك تقــــــــــــوي آب سوي نار برد

كي سيه گـــردد ز آتش روي خوب

كو نهد گلـــــــگونه از تقوي القلوب

از دفتر اول  مثنوي

http://mowlavi.recent.ir/default.aspx?item=13212

گفت آن ماهی زیــــــــــــــرک ره کنم		دل ز رای و مشــــــــــــورتشان بر کنم
نیست وقت مشــــــورت هین راه کن		چون عــــــــــــــــلی تو آه اندر چاه کن
محـــــــــــــــــرم آن آه کم‌یابست بس		شب رو و پنـهان‌روی کن چون عسس
سوی دریا عـــــــــــــزم کن زین آب‌گیر		بـــــــــــــــحر جو و ترک این گرداب گیر
سینه را پا ســاخت می‌رفت آن حذور		از مقـــــــــــــــــــــام با خطر تا بحر نور

پس چــــــــــو صیادان بیاوردند دام		نیم‌عاقل را از آن شـــد تلخ کام
گفت اه من فـــــوت کردم فرصه را		چون نگـــشتم همره آن رهنما
ناگهان رفت او ولیـکن چونک رفت		می‌ببایستم شدن در پی بتفت
بر گذشته حسرت آوردن خطاست		باز ناید رفتـــــــه یاد آن هباست

 

وصف و صورت نیست اندر خامه‌ها		عـــــــــــــالم و عادل بود در نامه‌ها
عالـــم و عادل همه معنیست بس		کــش نیابی در مکان و پیش و پس
مــــــــــی‌زند بر تن ز سوی لامکان		می‌نگــــنجد در فلک خورشید جان

 

چون به صورت بنگری چشم تو دوست		تو به نورش در نگر کز چشم رسـت
نور هر دو چشـــــــــــم نتوان فرق کرد		چونک در نـــــورش نظر انداخت مرد
ده چـــــــــــــــراغ ار حاضر آید در مکان		هر یکی باشد بصـــــــــورت غیـر آن
فرق نتــــــــــــــــــوان کرد نور هر یکی		چون به نــورش روی آری بی‌شکـی
گر تو صـــــد سیب و صد آبی بشمری		صــــد نماند یک شود چون بفشـری
در معانی قســــــــمت و اعداد نیست		در معـــــــانی تجزیه و افراد نیسـت
اتحــــــــــــــــــاد یار با یاران خوشست		پای معنی‌گیـر صورت سرکشسـت
صورت ســـــــــــرکش گدازان کن برنج		تا ببیــــــــنی زیر او وحدت چو گنـج
ور تو نـــــــــــــــــــــگدازی عنایتهای او		خود گـــــــــــدازد ای دلم مولای او
او نمــــــــــــــاید هم به دلها خویش را		او بــــــــــــــدوزد خرقه‌ی درویش را
منــــــــــــــبسط بودیم یک جوهر همه		بی‌سر و بی پــــا بدیم آن سر همه
یک گـــــــــــــــهر بودیم همچون آفتاب		بی گــــره بودیم و صافی همچو آب

حكايت آن گاو كي تنها در جزيره ايست بزرگ حق تعالي آن جزيره بزرگ را پر كند از نبات و رياحين كي علف گاو باشد تا به شب آن گاو همه را بخورد و فربه شود چون كوه پاره‌اي چون شب شود خوابش نبرد از غصه و خوف كي همه صحرا را چريدم فردا چه خورم تا ازين غصه لاغر شود هم‌چون خلال روز برخيزد همه صحرا را سبزتر و انبوه‌تر بيند از دي باز بخورد و فربه شود باز شبش همان غم بگيرد سالهاست كي او هم‌چنين مي‌بيند و اعتماد نمي‌كند.

از دفتر پنجم  كتاب مولانا

ديوان شمس 

چون خدا خواهـــــــد كه‌مان ياري كند

ميـــــــــــــل ما را جـــــــانب زاري كند

اي خنك چشمي كه آن گريان اوست

وي هـــــمايون دل كه آن بريان اوست

آخــــــر هــــــــر گريه آخر خنده‌ايست

مرد آخـــــــــــــربين مبارك بنـده‌ايست

هر كـــــــــــــــــجا آب روان ســبزه بود

هر كــــــــجا اشكي روان رحمت شود

باش چـــــــــــون دولاب نالان چشم تر

تا ز صحـــــــــــــــن جانت بر رويد خضر

اشك خــــــــواهي رحم كن بر اشك‌بار

رحم خواهــــــــــــي بر ضعيفان رحم آر    از  دفتر اول مثنوي

 

آستانه بيستم مهر ماه روز بزرگداشت حافظ شيرازی، صد و سومين نشست کتاب ماه ادبيات و فلسفه با سخنرانی دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن با عنوان 'معمای حافظ' پانزدهم مهر ماه در خانه کتاب برگزار شد.

http://www.bbc.co.uk/persian/arts/story/2003/10/031013_la-hafez103.shtml

در ابتدای اين نشست دکتر محمد علی اسلامی ندوشن با اشاره به اين مطلب که عنوان اين سخنرانی از بيت«وجود ما معمايی‏ست حافظ که تحقيقش فسون است و فسانه»

اقتباس شده است، درباره اين بيت گفت: حافظ تقريبا در اين بيت تمام فلسفه وجودی خود را خلاصه کرده است.

دکتر ندوشن گفت فسون و فسانه در حقيقت کاری بی ‏ثمر است که تحقيقی درباره آن نمی ‏توان کرد و معمايی است که نمی ‏‏توان آن را کشف کرد. در حقيقت بايد گفت که اين تنها معمای حافظ نيست بلکه معمای ايران و تا حدی کل بشريت است. يعنی انسان هيچ وقت به راز بزرگ آفرينش پی‏ نخواهد برد، بنابراين، اين راز هميشه برايش به صورت معما باقی می ‏ماند. چرا که در زندگی انسان يک سلسله مسايل متناقض وجود دارند که انسان در حل آنها می ‏ماند.

"اين انديشه کهن در ايران باستان به نوعی مطرح بوده است. آنها برای آنکه موضوع را حل کنند کارهای جهان را بر دو نوع نيک و شر می ‏دانستند که نماينده خوبی ها اهورامزدا و نماينده بدی ها اهريمن بود. می ‏‏توان گفت اين ديد، واقع ‏بينانه ‏ترين ديد مذهبی‏ای بود که در جهان باستان به وجود آمد. اما اين تقسيم ‏بندی بدين صورت باقی نماند، چون اديان توحيدی نوع ديگری اين مساله را بيان کردند، يعنی همه‏ چيز زاييده و ناشی از مشيت آسمانی است، اما اين ديدگاه باعث شد که بحث ادامه يابد و سراسر ادبيات فارسی دستخوش اين بحث است که چرا بايد بدی ها وجود داشته باشند؟

او در تبيين تفأل زدن به ديوان حافظ گفت: به دليل هاله عجيبی که پشت کلمات حافظ وجود دارد و موسيقی کلمات، به او لسان الغيب گفته ‏اند و به همين جهت می‏‏ توان با ديوان او فال گرفت. در اشعار او چيزی وجود دارد که خواننده را قانع می ‏کند که مطابق با نيت اوست. حافظ غيبگو نيست اما زاويه و گوشه ‏ای از زندگی را لمس کرده و بيان می‏ کند. اين مساله با هاله ابهامی که در اطرافش وجود دارد شخص را قانع می‏ کند که از ديوان او پاسخ گرفته است. اما ديگر آثار بزرگ زبان فارسی با تمام اهميتی که دارند، اين خاصيت چند پهلو بودن و ابهام را ندارند.

"اين ابهام زاييده تاريخ ايران است و حافظ کل تاريخ ايران را در غزلياتش گنجانده است. در واقع می‏توان گفت ديوان حافظ کم حجم ‏ترين و کوچک ‏ترين کتابی است که در دنيا نوشته شده، اما مطالب بسياری در خود جای داده است. حافظ در اين غزليات بر زندگی انسان انگشت می‏ نهد. بنابراين هر گوشه‏ ای از زندگی که مدنظر باشد، حافظ جوابی برای آن دارد، در عين حال که هيچ جوابی به ما نمی‏دهد چون موضوع آن معماست و حل شدنی نيست. تنها تسکين خاطری می ‏دهد که اين تسکين خاطر با کمک موسيقی کلمات می‏‏تواند مطلبی عادی را دلنشين کند. فقط موسيقی و هاله‏ای از کلمات بودند که توانسته ‏اند غزليات او را در بعدی قرار دهند که برای خواننده گيرا باشد و جذابيت داشته باشند.

دکتر اسلامی ندوشن درباره برخی ابعاد پيچيده شخصيت حافظ گفت: حرف تازه‏ ای در ديوان حافظ به چشم نمی‏ خورد و تمام آن حرف ها را به نحوی می ‏‏توان در آثار عطار، فردوسی، سنايی، عراقی، سعدی، مولانا و متون منثور و منظوم يافت. اين از عجايب است که فردی که تقريباً هيچ حرف تازه‏ ای نزده، توانسته است خود را بر فراز حرف های ديگران قرار دهد به صورتی که مردم حرف های ديگران را فراموش کنند و تنها به صحبت‏های او توجه کنند. اين ويژگی تنها مختص حافظ است. حافظ در دوره انحطاط تاريخ ايران می‏ زيسته است، حال آنکه معمولاً آثار بزرگ در دوران شکوفايی تاريخی پرورده می ‏شوند. او در دوره انحطاط، در گوشه ‏ای از فارس، در دوره خاندانی گمنام که به لطف او شناخته شده ‏اند و با وجود انواع و اقسام مشکلات حقيقتا «کسب جمعيت از آن زلف پريشان» کرده است. از همه مهم‏ تر اينکه او هم مطرود انديشه‏ هايی که با او زيسته ‏اند و سال ها از ديوانش فال گرفته ‏اند نيزهست.

مولف کتاب ماجرای پايان‏ناپذير حافظ در توضيح دنيايی که در ديوان حافظ تصوير می‏شود يادآور شد: حافظ توانسته است در اشعارش دنيايی ورای دنيای محسوس ايجاد کند. آن هم دنيای خاصی است که در عين زمينی بودن، فرا زمينی هم هست. او تقريباً در اشعارش اعمال محسوس انسانی را بيان می‏ کند اما طرز بيان و ترکيبات او طوری است که نوعی حالت فرازمينی ايجاد می ‏کند و خواننده احساس می‏ کند که با عالم ديگری سر و کار دارد و اين سبک خاص گويندگی حافظ است که اکسير و جادويی خاص کلام دارد. او اين اکسير را در کلمات می‏ ريزد و می‏تواند اين دو ترکيب متضاد زمينی و آسمانی را در کنار هم بگذارد و با اين کار موضوع را تکميل کند. چون انسان نه می‏خواهد زمينی زمينی باشد و نه می‏ تواند آسمانی شود. اين جزو آرمان زندگی‏اش است که از شرايط محدود زمينی کنده شود و به بالاتر برود. اما اين يک آرمان است چون واقعيات انسان تحت شرايط زمينی خودش شکل می ‏گيرد. بنابراين هميشه انسان بين دو قطب زمينی و آسمانی خود در نوسان است.

"انسان نه تنها زمينی است و نه تنها آسمانی. بلکه مخلوطی از هر دو است که البته درجات آن فرق می ‏کند و در برخی از افراد يکی از اين دو بعد افزونی می‏ گيرد. اما به طور خالص نه هيچ کس کاملاً زمينی است و نه کاملاً آسمانی. حافظ توانسته‏ اين وضعيت را در اشعارش به خوبی نشان دهد."

دکتر اسلامی ندوشن واژه‏ های کليدی شعر حافظ را پير مغان، راز، رند و مفهوم عشق دانست و در باب «راز» اظهار داشت: خلقت و زندگی انسان اصولا معما و راز است. راز آن چيزی است که انسان را در برابر يک دانستن، متوقف می‏کند. انسان وقتی نمی ‏داند نام آن را راز می ‏نهد. اما اين راز بسيار از نظر حافظ هم مهم است و در عرفان ايران نيز بسيار پرورده شده‏ است. راز برای حافظ از اين جهت اهميت دارد که هستی انسان در گرو رازی است که نبايد به ترکيب آن دست زد.

او در توضيح دلايل تکرار «پير مغان» در اشعار حافظ گفت: پير مغان هيچ فرد خاصی نبوده و هيچ شخصی در دوران حافظ وجود نداشته که بتوان به او عنوان پير مغان داد. او يک فرد فرضی است. پير مغان قبل از حافظ در اشعار عطار و سنايی هم آمده است، اما هيچ ‏کس مانند حافظ تا اين حد به تکرار اين ترکيب نپرداخته است. پير مغان نماينده کل فرزانگی ايران کهنسال است که از آغاز آنچه ما درباره انديشه ايرانی می ‏دانيم، پيش آمده و در فردی فرضی، تجسم پيدا کرده است که آن را پير مغان ناميده ‏اند. پير بودن يعنی تمام تجربيات جهانی را در خود جمع کرده و منبع يک سلسله تجربه است و ديگر اينکه وابسته به مغان است يعنی کهن‏ ترين دوران ايران. بنابراين وقتی حافظ تمام سرنوشت دانستگی هايش را به پير مغان نسبت می‏ دهد، می‏ خواهد بگويد که کل اين دانستگی ها را مديون فردی هستم که تمام تجربه عمر دراز ايران را در خود جمع کرده است. البته او نامی از ايران نياورده، بلکه مقصود او کل ميراث اين کشور و زبان فارسی است.

مؤلف کتاب تأمل در حافظ درباره مفهوم رند در ديوان خواجه اظهار داشت: رند کسی است که فريب نمی ‏خورد چون همه چيز را درک کرده و به اصل قضايا و جريان ها واقف است. حافظ نيز به اين جهت در ديوانش به رندی خود افتخار می ‏کند. رند فردی است که برخلاف متعارف عمل می‏کند و آنچه ديگران باور دارند، باور نمی ‏کند. اگر تمام لذايذ مادی را از دست بدهد به اين شاد است که رند است چون به اصل تمام وقايع پی برده است. دلخوشی خاص رند به اين است که آنچه ديگران نمی‏دانند، او می ‏داند. بنابراين نوعی ارشديتی که رضايت نفس ايجاد می‏کند، برای خود قايل است.

او درباره تقبيح ريا در انديشه‏ های حافظ تصريح کرد: جنبه اجتماعی حافظ که به شهرت او کمک کرده و به کارش وزن بسيار بخشيده، مساله مبارزه با ريا است. او دست بر روی درد اصلی جامعه ايرانی نهاده که اسير ريا شده است. جامعه ايرانی نمی‏خواسته تا اين حد رياکار باشد، اما ناگزير بوده در برابر دشمن بيرونی يک زره رنگ بر تن خود کند تا بتواند از تعرضات بيرونی در امان بماند. حتی خود حافظ ناچار بوده که به صورت ريايی، ريا بورزد، چون در غير اين صورت کشته می‏شد. پس در حقيقت حافظ از موضوع ريا تجربه دست اولی داشته و به همين دليل است که اين قدر از آن حرف می ‏زند و می ‏نالد. هر چند آن ريايی که حافظ با آن می ‏جنگد در طی اين سال ها در خوانندگانش ادامه يافته است.

دکتر اسلامی ندوشن در پايان اين نشست با بيان اين مطلب که معمای حافظ تا بشر وجود دارد، حل ‏نشدنی باقی خواهد ماند در اين ‏باره گفت: معمای حافظ حل نشدنی باقی خواهد ماند، چون فاصله عميق بين آنچه انسان می‏ خواهد و آنچه به دست می‏آورد، معما ناميده می‏شود. پس بدين جهت تا زمانی که اين فاصله وجود دارد حافظ باز هم خواننده خواهد داشت و مردم هميشه به دنبال اين خواهند بود که پاسخ های خود را از لابه‏ لای اشعار او بيرون بکشند.

هر کرا دید او کمال از چپ و راست

از حسد قولنجش آمد درد خاست

 از  دفتر چهارم مثنوی

 از دفتر اول مثنوی

 از دفتر دوم مثنوی

 سوره: الملك    آيه: 4 

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِأً وَهُوَ حَسِيرٌ
سپس بار ديگر بنگر تا ديده ات در حالى كه خسته وكمسو شده

 [واز يافتن خلل، نابسامانى وناهم گونى فرو مانده] ودرمانده گشته است، به سويت باز گردد

دفتر دوم از مثنوی

http://www.bukharamagazine.com/32/articles/m40.html

دوست عزيز جناب آقاى دهباشى! از كتاب گرانقدرى كه برايم فرستاده‏ايد بسيار سپاسگزارم: تحفه‏هاى آن جهانى، سيرى در زندگى وآثار مولانا جلال‏الدين رومى، كه همين الآن بدستم رسيد، كار ارزنده‏اى است كه به‏همت بلند آن دوست دانشور به‏خوانندگان و مشتاقان‏مولاناى كبير تقديم شده است و ترديد نيست كه هميشه در شمار يكى از آثار گرانقدر مرجع درباره مولانا باقى خواهد ماند و راه‏گشاى‏حل بسيارى از مسائل در باب شناخت مولانا و آثار جاويدان او براى پژوهشگران آينده خواهد بود. واقعيت اين است كه پيش از تحقيق‏در آثار و افكار مولانا بايد خود او را شناخت و قضاوت‏هاى مختلفى را كه درباره او شده است مطالعه كرد. خوشبختانه، بسيارى ازمقالاتى كه در اين مجموعه گرد آمده است، خاصه در بخش اوّل، اين نكته مهم را پيش چشم داشته است و ذهن خوانندگان را براى‏استفاده از بخش‏هاى ديگر آماده مى‏سازد. به‏هر حال به‏سركار عالى و دست‏اندركاران انتشارات سخن كه اين كتاب گرانقدر را به‏دست‏مثنوى‏پژوهان و مولانا دوستان رسانده‏ايد، شادباش مى‏گويم و اميدوارم در اين زمينه باز هم گام‏هاى بلندترى برداريد. نكته‏اى كه اوّل هرچيز توجه مرا جلب كرد عنوان دلكش كتاب بود كه بر تارك پشت جلد بسيار زيباى آن مى‏درخشيد و خبر از حُسن سليقه و ذوق خوش‏شما مى‏داد. با اين وصف، گرچه برخى، از جمله اين حقير گاهى در ترجمه خود، از كلمه رومى براى لقب مولانا استفاده كرده‏اند (و بنده‏از اين پس هرگز نخواهم كرد) دلم مى‏خواست در پشت جلد

اين كتاب بزرگ به‏جاى "رومى" لقب "بلخى" او را در عنوان مى‏ديدم: جلال‏الدين بلخى. بسيارى‏از متقدمين و حتى متأخرين اگر هم لقب رومى او را ذكر كرده‏اند آن را بر لقب بلخى متأخرداشته‏اند. از جمله نگاه كنيد به‏مثنوى چهار جلدى اميركبير به‏اهتمام دكتر نصراللَّه پورجوادى.شادروان فروزانفر هيچ يك از اين دو لقب را به‏كار نمى‏برد و در عنوان كتاب‏هاى خود معمولاًبه‏نام "مولانا جلال‏الدين محمد" اكتفا مى‏كند، بن: رساله در تحقيق و زندگانى مولانا جلال‏الدين‏محمد مشهور به‏مولوى. استاد علامه شادروان جلال‏الدين همايى هم در كتاب معروف دوجلدى خود نمى‏نويسد رومى چه مى‏گويد يا بلخى چه مى‏گويد، بلكه او را به‏لفظ مولوى‏خطاب مى‏كند و عنوان مولوى‏نامه يا مولوى چه مى‏گويد را براى كتاب خود انتخاب مى‏كند. درواقع بايد گفت كه كلمه مولوى يا مولانا، بدون توجه به‏معناى عربى آن، در ميان ما فارسى‏زبانان‏صورت اسم خاص و لقب را پيدا كرده. و مراد از آن "جلال‏الدين محمد" است، نه غير او. لفظرومى را براى لقب مولانا در روزگار ما، ترك‏ها بيش از همه در مغرب‏زمين اشاعه داده‏اند تا او راترك معرفى كنند و حتى محمد ئوندر، رئيس سابق موزه مولانا در قونيه بتواند ادعا كند كه مولاناترك بود منتها به‏فارسى شعر مى‏گفت! در اينجا بايد به‏حس وطن‏پرستى آقاى ئوندر تبريك گفت‏ولى ايران‏دوستى ما كجا رفته است؟ اگر تركها و برخى از ناشران قديم شبه‏قاره هند بدون رعايت‏حس ايران‏خواهى بر پشت جلد مثنوى‏هاى چاپ خود مولانا را رومى خوانده‏اند، مسلماً مانبايد از آنها تقليد كنيم و نه همين كه بايد در تبليغ اصالت ايرانى مولانا جلال‏الدين به‏جدّبكوشيم. نكند فردا افغان‏ها او را جلال‏الدين افغانى بخوانند و تاجيك‏ها لقب تاجيكى به‏اوبدهند! فراموش نكنيم و فرزندانمان بدانند كه مولانا جلال‏الدين ايرانى‏ست و از مفاخر بزرگ‏ايران كه حماسه عرفانى او تا دنيا دنياست به‏نام يكى از عظيم‏ترين درياهاى تفكرات بشرى‏برخاسته از انديشه ايرانىِ مسلمانى چون مولانا جلال‏الدين، روح‏هاى تشنه مردمان روزگاران راخاصه در دوران پرتشنّج و اضطراب ما - سيراب خواهد كرد. و فراموش نكنيم كه مولانا مظهرايرانى بودن و مسلمان بودن ماست، يعنى كه آموزگارى است ايرانى و مسلمان كه پيروى ازانديشه‏هاى والا و درس‏هاى ارزنده او در مثنوى معنوى به‏ما مى‏آموزد كه در اين دوران پرتلاطم‏چگونه رفتار كنيم تا نه صفت ايرانى خود را از دست بدهيم و نه در گرداب نامسلمانى غوطه‏ورشويم.

همين جا مى‏خواهم با استفاده از فرصت عرض كنم كه بسيارى از ترجمه‏هاى اشعار مولانا كه‏در آمريكا صورت مى‏گيرد و از قلم برخى مولانا ناشناسان و فارسى‏ندان‏ها و اسلام نخوانده‏هاى‏آمريكايى، مثل كالمن باركز و چوپراى هندى الاصل ساكن آمريكا تراوش مى‏كند و فروش‏كتاب‏هاى چند صد هزارى آنها البته به‏سبب شهرت مولانا در آمريكا شده است،ترجمه‏هايى‏ست ناقص و ابتر از انديشه‏هاى شاعرانه و عارفانه مولانا به‏زبان انگليسى كه صرفاًبدين جهت در ميان خوانندگان آمريكايى نفوذ يافته كه مضامين آنها باب ذائقه آمريكائيان - آن‏هم نه درس‏خوانده‏هايشان - بلكه پسند خاطر خوانندگان جوان آمريكايى كه عشق را جز روابطجنسى با جنس مخالف و - چنانچه در مقاله حقير (ص 234 به‏بعد) مى‏خوانيد - جز درهم‏جنس‏بازى نمى‏دانند، قرار گرفته است. ملاحظه بفرمائيد كه چه صدماتى داريم مى‏خوريم؛ آن‏از ترك‏ها و اين هم از آمريكايى‏ها. وظيفه ما چيست؟ معرفى درست مولانا بلخى ايرانى و در اين‏راه بسيار بايد بكوشيم كه فرصت اندك است و اگر دير بجنبيم ديگر كسى در دنيا باور نخواهد كردو يا حداقل تعجب خواهد كرد كه بگوييم مولانا ايرانى‏ست و به‏زبان فارسى سخن گفته است؛مى‏دانيد كه مثنوى از ديرباز، لااقل از زمان انقروى، قرن يازدهم هجرى، تا به‏حال چندين باربه‏تركى ديروز و امروز هم ترجمه شده است كه آخرين آنها مرحوم گلپينارلى‏ست. روزى‏به‏جمله‏اى از دكتر لوئيس رسيدم كه بسيار مايه تأثر بود؛ اطلاع داريد كه كتاب لوئيس (مولانا، ازديروز تا امروز) را در دست ترجمه دارم و انشاءاللَّه به‏زودى نشر نامك، با آن علاقه‏اى كه دروجود آقاى منبت‏كاران مى‏بينم، آن را در ايران منتشر خواهد كرد. بارى، وقتى ضمن ترجمه به‏اين‏جمله طنزآميز لوئيس بذله‏گوى - نكته‏سنج رسيدم كه نوشته بود ايرانيها شرح تركى انقروى،فاتح‏الابيات،را از تركى به‏فارسى ترجمه كردند تا معنى ابيات مثنوى را از سخن شارح ترك‏

به‏زبان خود فراگيرند، عرق خجالت بر پيشانيم نشست كه مى‏بايد ايرانيان معنى ابيات مثنوى رابه‏ترك‏ها مى‏گفتند تا به‏زبان خود براى خوانندگان ترك‏زبان ترجمه كنند، نه برعكس. نگاه كنيد دراين هفتصد سالى كه از عمر مثنوى مى‏گذرد، به‏جز اين سالهاى آخر - جز شرح فلسفى‏گونه وگزيده گزيده اسرار - كه تازه آن هم تا همين چند سال پيش در هيئت چاپ سنگى خود از ناياب‏هم ناياب‏تر بود - پدران ما در قرن‏هاى گذشته چه كوششى براى معرفى و شرح حال و آثار مولاناكرده‏اند؟ اگر همين چندنفرى كه تذكره شعرا نوشتند - مثل دولتشاه سمرقندى يا جامى نويسنده‏شرح حال عرفا در نفحات‏الانس - نمى‏بودند معلوم نبود شادروان ذبيح‏اللَّه صفا يا دانشمندان‏بزرگ ديگرى چون او به‏كدامين منبع فارسى براى نوشتن سرگذشت مولانا بايد مراجعه‏مى‏كردند. لابد به‏نوشته‏هاى ترك‏ها يا انگليسى‏ها و آلمانى‏ها و فرانسوى‏ها متوسل مى‏شدند! اگرنيكلسون فقيد، به‏آن كار عظيم طاقت‏فرسا مردانه كمر همت نمى‏بست و مثنوى مولاناى ما را ازهيئت آن نسخه‏هاى خطى و آن چاپ‏هاى سنگى پرغلط و سراسر تحريف خارج نمى‏ساخت وبراى ما مثنوى را به‏صورت انتقادى و علمى تصحيح نمى‏كرد و در قاهره به‏چاپ نمى‏رساند،مؤسسات انتشاراتى ما از قديمى‏ترينشان مثل علمى گرفته تا جديدترين و فعال‏ترين وخوش‏ذوق‏ترين آنها مانند نشر قطره، مثنوى معنوى را از روى كدام كتاب چاپى تصحيح شده‏بارها در طول اين پنجاه سال يا كمتر و بيشتر افست مى‏كردند يا با حروف امروزى تقديم‏خوانندگان ايرانى مى‏داشتند. خوشبختانه امروز، رفته‏رفته چشمانمان باز شده است؛ و دست‏به‏كار شده‏ايم امّا آنقدر در اين هفتصد سال غفلت كرده‏ايم كه بيگانگان خويشاوند نزديك ما را ازدست ما ربوده‏اند و پاره ناگسستنى وجود خويش معرفى كرده‏اند.

به‏قول دكتر ابراهيمى دينانى عزيز، ما بايد هفت قرن تا به‏حال مرتب از اين گونه همايش‏هابرگزار مى‏كرديم. اين سخن هشدارى بزرگ است: هفت قرن عقب مانده‏ايم. با چه سرعتى بدويم‏كه اين هفت قرن را جبران كنيم؟ و اگر اين هفت قرن را عقب نيفتاده بوديم، آيا باز هم كسى در اين‏دنيا برما پيشى مى‏گرفت كه مولاناى بلخى ايرانى را در دنيا "رومى" معرفى كند يا او را ترك‏بخواند و از نام و آوازه و انديشه و آيين او كه سماع را جان عاشقان و پيوند آسمان مى‏خواندبراى جلب توريست و درآمد اقتصادى بهره برد؟ آى مسؤلانِ حفظ مفاخر ادبى و فرهنگى‏ايران‏زمين! به‏خدا مولانا ايرانى‏ست، مسلمان است و مايه مباهات ما. جفاهاى قديم را در حق اوو در حق ما مردم ايران ادامه ندهيد تا او را ترك نخوانند و هم‏جنس‏باز ندانند! بياييد باور كنيم كه‏مثنوى مولانا درس مسلمانى مى‏دهد، قرآن مى‏گويد، حديث روايت مى‏كند و به‏ما مى‏آموزد كه‏در پرتو انوار پررحمت اسلام و در فروغ تابان تعاليم الهى و سنّت رحمةً للعالمين، خواجه عالم،محمدبن عبداللَّه(ص) چگونه براى رستگارى در دنيا و آخرت به‏خدا بپردازيم و با خلق خدا رفتاركنيم و از ابليسان دو روىِ مظهر نفاق دورى گزينيم و در صراط مستقيم گام برداريم. مگر برگزارى‏لااقل يك سمينار در هر سال و يا چند كنفرانس كوچك در فواصل منظم ساليانه چه قدر هزينه‏برمى‏دارد كه ملت ايران توان پرداخت آن را نداشته باشند واللَّه، اگر بليط هم بفروشند مردم‏مى‏خرند.

بارى، هر اتفاقى كه چون سمينار دانشجويان دانشگاه تهران درباره مولانا يا چون اين كتاب‏فرخنده تحفه‏هاى آن جهانى در ايران ما به‏وقوع پيوندد جاى سپاسگزارى و شكرگزارى دارد.دست همه كسانى را كه در راه سربلندى ايران‏زمين و معرفى مفاخر علمى و ادبى و مذهبى آن‏به‏دنيا و اشاعه نظرات انسان‏پرور آنان از جان و دل، نه به‏طمع مادى و غيرهم ذلك، مى‏كوشند، ازخرد و بزرگ مى‏بوسم.⁽¹⁾

مشهد مقدس - 1/10/1382

http://www.hamshahri.org/vijenam/Mahal/1383/Mahele2/830820/istgah.htm