عارفانه با شاعران

اين كه گروهي از عالمان مسلمان كسي را آن چنان متأله و محقق بدانند كه او را خاتم الاوليا و شيخ اكبر بنامند و گروهي ديگر آنچنان زنديق و كافر كه كتابي با عنوان (تنبيه الغبي الي التكفير ابن عربي) در رد و تكفيرش بنويسند، بي شك نشان از تأثير بي اندازه انديشه و تفكر آن شخص بر پهنه تاريخ انديشه ورزي عالمان مسلمان دارد و اين شخص همان محي الدين ابوعبدالله محمدبن علي بن محمد بن عربي حاتمي طايي اندلسي، عارف مشهور و بنيان گذار مكتب وحدت وجود است. ابن عربي كه متولد ۱۷ رمضان ۵۶۰ هجري قمري است، اگرچه در مرسيه در جنوب شرق اندلس متولد شد، اما پس از اين كه پا به سي سالگي گذارد و به قصد سفر از اندلس خارج شد، ديگر تا پايان عمر پرفراز و نشيب خود پا به آنجا نگذاشت. تا اين كه نهايتاً در ۲۸ ربيع الثاني ۶۳۸ هجري در دمشق درگذشت و پيكرش را در كوه قاسيون دفن كردند. امروزآرامگاه او با نام صالحيه مشهور است. تونس، مكه، بغداد، موصل، قاهره، اسكندريه، قونيه و حلب از ديگر شهرهايي بودند كه اين عارف بي قرار در زير پاي كاوش گر خود در مي نوردد. در مكه بود كه عاشق بانوي فرهيخته اي كه اصالتاً اصفهاني بود، شد و غزل هاي عاشقانه خود (ترجمان الاشواق) را كه از اتفاق در عالم شعر نيز تبلوري ندارد، سرود و بعدها در حلب به شرح عارفانه آن اثر با نام (الذخائر و الاعلاق في شرح ترجمان الاشواق) پرداخت.
از خامه ابن عربي به روايت جامي ۵۰۰ اثر و به روايت اكثر محققين از جمله بروكلمان و نيكلسون بيش از ۱۵۰ كتاب و رساله تراويده است ؛ اما بايد گفت مهم ترين اثر علمي و عرفاني او كه به نوعي دايره المعارفي در عرفان نظري به حساب مي آيد كتاب فتوحات مكيه در ۵۶۰ فصل است. بعد از فتوحات كتاب فصوص الحكم اوست كه در حدود ۶۷ سالگي دست به نوشتن آن زده و نيز ادعا كرده كه آن را پيامبر اكرم(ص) در مكاشفه اي به او الهام كرده است. بسياري از محققان غيرمسلمان و مسلمان از جمله علامه آشتياني درباره فصوص براين اعتقادند كه فصوص ابن عربي در عرفان نظري تالي ندارد. تا به حال حدود ۱۱۲ شرح به عربي ، فارسي و تركي بر اين كتاب نگاشته شده است.
محمد پارسا از عرفاي قرن نهم فصوص را به «جان»و فتوح را به «دل» تشبيه كرده است و ناگفته پيداست كه اين دو كتاب تأثير مكملي در فهم انديشه ابن عربي براي پژوهشگران دارد.
با اين توصيفات بديهي است كه دستگاه فكري عرفاني و فلسفي ابن عربي توجه پژوهندگان بسياري را به خود جلب كرده باشد. كساني مثل عثمان يحيي، احمد سرهندي، ابوالعلا، عفيفي، هندريك سموئيل نيبرگ، ويليام چيتيك و نيكلسون كه هر كدام تحقيقات و تأليفاتي ارزنده نيز پيرامون ابن عربي و آثار و افكارش انجام داده اند، در زمره ابن عربي پژوهان معاصر به حساب مي آيند.